Acentasion

In te le scriture vènete no se pol far de manco de doparar un sistèma de acentasion.

Còsa xélo un "sistèma de acentasion"?

  • Co' "sistèma" se intende un mètodo de acentar evitando de farlo "a caxo", o secondo come che calcheduni altri al pòsto de i scriventi i deside albitrariamente, drio considerasion de órdene difarente da l'exigensa de trascrision fonèdega. Cioè acentar co'l mìnimo nùmaro de segni, in manièra che se pòse lèxer le scriture univocamente, da marelengua o da prensipiante. Niove o vèce che sipia le paròle che se dòpara, de cualsesipia proveniensa, de che ètimo, indìxene o forèste, no inpòrta da chi e indove che le vien prononsiàe; a seguindo un sistèma, el parlante el pol conservar tuto "ladinamente" e integralmente, come su un documento audio. Cuesto xé el senso primario de tute le scriture de tipo alfabèdego, difarenti da ideogrami, da scriture antighe a rebus, o da modèli de scritura albitrari. I parlanti i se tol la sacrosanta libartà, drio dirito natural, de scrìver la so lengua, né de pì né de manco, e chi che lèxe, informà su grafìa e sistèma de acentasion, el xé meso in grao de lèxer la lengua, vera, de'l scrivente. L'ùnica alternadiva, senpre praticàbile da o vèrso 'l estèrno, la xé na tradusion scrita in te la lengua de chi che lèxe. Sta pàxina, e in xènare sto sito, la xé scrivesta in venesian de tèra-ferma co'l sistèma de acentasion descrito, cuelo consejà dai lenguisti e abitualmente pì doparà dai scriventi in lengue romanxe ocidentali de àrea padana.

Nòda: i exenpi riportài i val oviamente suponendo de doparar la grafìa "primaria" descrita in te la sesion "how to read" (GVU). El sistèma de acentasion no'l gà da che véder co' la grafìa (da rèsto gavemo struture e capasità par convertir la grafìa in cualsesipia altra, e mandar in stanpa in ògni momento secondo exigensa); un sistèma de acentasion come cuelo descrito se lo pol aplicar a tuti i sistèmi de scritura alfabèdega latina.

Paròle tronche in consonante

      Speso e volentièra, gran parte de le paròle tronche (o prexunte tali) che le fenise in consonante le gà la vocal tònica serada. Se preferise lora de no acentarle, e de farlo escluxivamente par i caxi particolari de vocal vèrta.

Su el Galepin se cata:

Se pol scrìver:
parón paron
cantón canton
savér saver
parér parer

Ma se cata: Se mantien 'l acento:
perèr perèr
stramasèr stramasèr
subiòt subiòt

     Tuto ciò se lo lèxe, scrito co' o sensa acento, in te na manièra ùnivoca, detada da la convension: parón, cantón, savér, parér, perèr, stramasèr, subiòt.

      Oviamente nisun problèma par paròle tronche in consonante che le gà el tònico su "a", "i", "u". Se pol cavar via tuti i acenti:

Su el Galepin se cata:

Se pol scrìver:
calchedùn calchedun
morbìn morbin
parfìn parfin
sengiàl sengial
rusàk rusak *
baroàl baroal

* ma "rùsak" > "rùsak"

Paròle piane

      Cusì sarà anca par paròle piane

Su el Galepin se cata:

Se pol scrìver:
parére parere
savére savere
straóre straore
scénxa scenxa *
paraóro paraoro

* ma "scenxà" > "scenxà"

Ma se catarà: Se mantegnarà el acento:
samòro samòro
soprèsa soprèsa *
inxegnère inxegnère

* ma "sopréxa" > "soprexa"

      Oviamente nisun problèma par paròle piane che le gà el tònico su "a", "i", "u". Se pol cavar via tuti i acenti:

Su el Galepin se cata:

Se pol scrìver:
madùro maduro
cacomìro cacomiro
baroàle baroale
sengiàle sengiale
amìgo amigo

      Cuesto el ne òbliga de acentar tuti i ditonghi finali

Ditonghi

Cusita su el Galepin:

Se gà da mantegnir:
adrìo adrìo
patìo patìo *
albèo albèo *
adìo adìo
alegrìa alegrìa
aimarìe aimarìe

* ma "pàtio" > "patio"; "àlbio" > "albio"

Concluxion

      Anca el "Manuale di grafia veneta unitaria" el gà nòde su l'acentasion, ma, pì gualivamente oncora, se pol condensar tuto in 3 ponti:

  • Se acenta paròle sdrùciole o bisdrùciole senpre.
  • Se acenta paròle tronche o piane unicamente se la vocal tònica la xé vèrta /ò/ /è/.
  • Se acenta senpre i ditonghi in fine paròla e le tronche in vocal


Naturalmente vansa racuante omòfone (e cuindi, in vèneto, omògrafe) par cui xé anca posìbile e conveniente na convension de xonta, par distìnguer de pì, e incorporar pì informasion in te la scritura. E lora se preferirà acentar i vèrbi pitòsto che el rèsto, siando però cuesta na rafinatesa de stil no indispensàbile, e da doparar in caxi de alta letradura.