|
In te le scriture vènete no se pol far de manco de doparar un sistèma de acentasion.
Còsa xélo un "sistèma de acentasion"?
- Co' "sistèma" se intende un mètodo de acentar evitando de farlo "a caxo", o secondo come che calcheduni altri al pòsto de i scriventi i deside albitrariamente, drio considerasion de órdene difarente da l'exigensa de trascrision fonèdega. Cioè acentar co'l mìnimo nùmaro de segni, in manièra che se pòse lèxer
le scriture univocamente, da marelengua o da prensipiante. Niove o vèce che sipia le paròle che se dòpara, de cualsesipia proveniensa, de che ètimo, indìxene o forèste, no inpòrta da chi e indove che le vien prononsiàe; a seguindo un sistèma, el parlante el pol conservar tuto "ladinamente" e integralmente, come su un documento audio. Cuesto xé el senso primario de tute le scriture de tipo alfabèdego, difarenti da ideogrami, da scriture antighe a rebus, o da modèli de scritura albitrari. I parlanti i se tol la sacrosanta libartà, drio dirito natural, de scrìver la so lengua, né de pì né de manco, e chi che lèxe, informà su grafìa e sistèma de acentasion, el xé meso in grao de lèxer la lengua, vera, de'l scrivente. L'ùnica alternadiva, senpre praticàbile da o vèrso 'l estèrno, la xé na tradusion scrita in te la lengua de chi che lèxe. Sta pàxina, e in xènare sto sito, la xé scrivesta in venesian de tèra-ferma co'l sistèma de acentasion descrito, cuelo consejà dai lenguisti e abitualmente pì doparà dai scriventi in lengue romanxe ocidentali de àrea padana.
Nòda: i exenpi riportài i val oviamente suponendo de doparar la grafìa "primaria" descrita in te la sesion "how to read" (GVU). El sistèma de acentasion no'l gà da che véder co' la grafìa (da rèsto gavemo struture e capasità par convertir la grafìa in cualsesipia altra, e mandar in stanpa in ògni momento secondo exigensa); un sistèma de acentasion come cuelo descrito se lo pol aplicar a tuti i sistèmi de scritura alfabèdega latina.
Paròle tronche in consonante
Speso e volentièra, gran parte de le paròle tronche (o prexunte tali) che le fenise in consonante le gà la vocal tònica serada. Se preferise lora de no acentarle, e de farlo escluxivamente par i caxi particolari de vocal vèrta.
|
Su el Galepin se cata:
|
Se pol scrìver: |
|
|
| parón |
paron |
| cantón |
canton |
| savér |
saver |
| parér |
parer |
| Ma se cata: |
Se mantien 'l acento: |
|
|
| perèr |
perèr |
| stramasèr |
stramasèr |
| subiòt |
subiòt |
Tuto ciò se lo lèxe, scrito co' o sensa acento, in te na manièra ùnivoca, detada da la convension: parón, cantón, savér, parér, perèr, stramasèr, subiòt.
Oviamente nisun problèma par paròle tronche in consonante che le gà el tònico su "a", "i", "u". Se pol cavar via tuti i acenti:
|
Su el Galepin se cata:
|
Se pol scrìver: |
|
|
| calchedùn |
calchedun |
| morbìn |
morbin |
| parfìn |
parfin |
| sengiàl |
sengial |
| rusàk |
rusak * |
| baroàl |
baroal |
* ma "rùsak" > "rùsak"
Paròle piane
Cusì sarà anca par paròle piane
|
Su el Galepin se cata:
|
Se pol scrìver: |
|
|
| parére |
parere |
| savére |
savere |
| straóre |
straore |
| scénxa |
scenxa * |
| paraóro |
paraoro |
* ma "scenxà" > "scenxà"
| Ma se catarà: |
Se mantegnarà el acento: |
|
|
| samòro |
samòro |
| soprèsa |
soprèsa * |
| inxegnère |
inxegnère |
* ma "sopréxa" > "soprexa"
Oviamente nisun problèma par paròle piane che le gà el tònico su "a", "i", "u". Se pol cavar via tuti i acenti:
|
Su el Galepin se cata:
|
Se pol scrìver: |
|
|
| madùro |
maduro |
| cacomìro |
cacomiro |
baroàle |
baroale |
sengiàle |
sengiale |
| amìgo |
amigo |
Cuesto el ne òbliga de acentar tuti i ditonghi finali
|
Cusita su el Galepin:
|
Se gà da mantegnir: |
|
|
| adrìo |
adrìo |
| patìo |
patìo * |
| albèo |
albèo * |
| adìo |
adìo |
| alegrìa |
alegrìa |
| aimarìe |
aimarìe |
* ma "pàtio" > "patio"; "àlbio" > "albio"
Concluxion
Anca el "Manuale di grafia veneta unitaria" el gà nòde su l'acentasion, ma, pì gualivamente oncora, se pol condensar tuto in 3 ponti:
- Se acenta parò
le sdrùciole o bisdrùciole senpre.
- Se acenta parò
le tronche o piane unicamente se la vocal tònica la xé vèrta /ò/ /è/.
- Se acenta senpre i ditonghi in fine parò
la e le tronche in vocal
Naturalmente vansa racuante omòfone (e cuindi, in vèneto, omògrafe) par cui xé anca posìbile e conveniente na convension de xonta, par distìnguer de pì, e incorporar pì informasion in te la scritura. E lora se preferirà acentar i vèrbi pitòsto che el rèsto, siando però cuesta na rafinatesa de stil no indispensàbile, e da doparar in caxi de alta letradura.
|